મિડટર્મ ઇલેક્શન પહેલાં ઈરાન પર ફરી હુમલો કરશે અમેરિકા? ટ્રમ્પના નિવેદનથી વધ્યો તણાવ

મિડટર્મ ઇલેક્શન પહેલાં ઈરાન પર ફરી હુમલો કરશે અમેરિકા? ટ્રમ્પના નિવેદનથી વધ્યો તણાવ

વોશિંગ્ટન/તેહરાન: અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે ચાલી રહેલા લાંબા સમયથી ચાલતા સૈન્ય અને આર્થિક ટકરાવ વચ્ચે અમેરિકાના રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પના તાજેતરના નિવેદને ફરી એકવાર વૈશ્વિક રાજકારણ અને એનર્જી માર્કેટનું ધ્યાન ખેંચ્યું છે. ટ્રમ્પે કહ્યું છે કે અમેરિકા ઈરાન સાથેના સંઘર્ષમાં “ખૂબ જલ્દી જીતશે”, પરંતુ સાથે જ નવેમ્બરમાં યોજાનારી અમેરિકાની મધ્યસત્ર ચૂંટણી પહેલાં ઈરાન સામે ફરી સૈન્ય કાર્યવાહી થઈ શકે છે કે કેમ તે અંગેની શક્યતાને તેમણે નકારી નથી.

જોકે, અહીં એક મહત્વપૂર્ણ તફાવત છે—ટ્રમ્પે હુમલો કરવાની જાહેરાત કરી નથી. તેમણે માત્ર કહ્યું છે કે તે શક્ય છે. આ નિવેદન એવા સમયે આવ્યું છે જ્યારે વોશિંગ્ટન અને તેહરાન વચ્ચે એક તરફ આર્થિક તથા સૈન્ય દબાણ ચાલુ છે અને બીજી તરફ મધ્યસ્થીઓ મારફતે રાજદ્વારી સંપર્કના પ્રયાસો પણ થઈ રહ્યા છે.

ટ્રમ્પનું નિવેદન શું કહે છે?

PGA Tour Presidents Cup દરમિયાન Fox News સાથે વાત કરતાં ટ્રમ્પે કહ્યું કે તેમને લાગે છે કે અમેરિકા આ સંઘર્ષ “ખૂબ જલ્દી” જીતી લેશે. તેમણે એવો દાવો પણ કર્યો કે સંઘર્ષ પૂરો થતાં વૈશ્વિક ક્રૂડ ઓઇલના ભાવમાં નોંધપાત્ર ઘટાડો થઈ શકે છે અને ભાવ યુદ્ધ પહેલાંના સ્તરે પાછા આવી શકે છે.

જ્યારે તેમને સીધો પ્રશ્ન પૂછવામાં આવ્યો કે નવેમ્બરની મિડટર્મ ચૂંટણી પહેલાં અમેરિકા ઈરાન સામે ફરી સૈન્ય હુમલો કરી શકે છે કે નહીં, ત્યારે ટ્રમ્પે ચોક્કસ જવાબ આપવાને બદલે કહ્યું કે તે “શક્ય” છે, પરંતુ તેઓ તેના વિશે વધુ કહેવા માંગતા નથી.

આથી હાલની સ્થિતિને “હુમલાની જાહેરાત” કરતાં વધુ યોગ્ય રીતે સૈન્ય વિકલ્પ ખુલ્લો રાખવો કહી શકાય.

મિડટર્મ ચૂંટણી શા માટે મહત્વપૂર્ણ છે?

અમેરિકામાં 3 નવેમ્બર 2026ના રોજ નિયમિત ફેડરલ જનરલ ઇલેક્શન યોજાવાનું છે. આ ચૂંટણીમાં અમેરિકાની હાઉસ ઓફ રિપ્રેઝન્ટેટિવ્સની તમામ 435 બેઠકો અને સેનેટની લગભગ એક તૃતીયાંશ બેઠકો માટે ચૂંટણી થાય છે.

આ ચૂંટણી રાષ્ટ્રપતિની સીધી ચૂંટણી નથી, પરંતુ કોંગ્રેસમાં સત્તાનું સંતુલન નક્કી કરવા માટે અત્યંત મહત્વપૂર્ણ છે. તેથી ઈરાન સાથેનો સંઘર્ષ, તેનાથી ઊભા થતા ઓઇલના ભાવ, અમેરિકન સૈનિકોની સુરક્ષા અને વિદેશ નીતિ જેવા મુદ્દાઓ અમેરિકાની આંતરિક રાજનીતિ સાથે પણ જોડાઈ શકે છે.

પરંતુ અત્યાર સુધી ઉપલબ્ધ જાહેર નિવેદનોના આધારે એવું નિષ્કર્ષ કાઢવું યોગ્ય નહીં બને કે ટ્રમ્પ કોઈ ચોક્કસ ચૂંટણીલક્ષી ગણતરીને કારણે હુમલો કરશે. ટ્રમ્પે પોતે અગાઉ કહ્યું છે કે તેમની ઈરાન નીતિ મિડટર્મ ચૂંટણીથી પ્રભાવિત નથી.

ઈરાન સામે અમેરિકાનું “Economic Outcast” અભિયાન શું છે?

ટ્રમ્પ પ્રશાસને 24 ઓગસ્ટે “Operation Economic Outcast” નામની આર્થિક ઝુંબેશ શરૂ કરી હતી. વ્હાઇટ હાઉસ અનુસાર તેનો હેતુ ઈરાનની અર્થવ્યવસ્થાને આંતરરાષ્ટ્રીય નાણાકીય વ્યવસ્થા અને આવકના સ્ત્રોતોથી અલગ પાડવાનો છે.

અમેરિકી પ્રશાસનનો દાવો છે કે આ અભિયાનનો હેતુ ઈરાનના નાણાકીય પ્રવાહ, તેલ આવક અને અન્ય આર્થિક જોડાણો પર દબાણ વધારીને તેહરાનને પરમાણુ કાર્યક્રમ અને પ્રાદેશિક સુરક્ષા મુદ્દાઓ પર સમજૂતી માટે દબાણમાં લાવવાનો છે. વ્હાઇટ હાઉસે તેને અત્યાર સુધીની સૌથી મોટી આર્થિક કાર્યવાહીમાંથી એક ગણાવી છે.

ટ્રમ્પે તાજેતરની વાતચીતમાં પણ સૈન્ય અને આર્થિક બંને દિશામાં અમેરિકાને સફળતા મળી રહી હોવાનો દાવો કર્યો હતો. તેમણે ઈરાનની અર્થવ્યવસ્થા અત્યંત ખરાબ સ્થિતિમાં હોવાનો દાવો કર્યો, પરંતુ આવા આંકડા અંગે અમેરિકી સરકારના દાવા અને સ્વતંત્ર આર્થિક મૂલ્યાંકન વચ્ચે તફાવત રાખવો જરૂરી છે.

પરમાણુ હથિયાર મુદ્દો કેન્દ્રમાં કેમ?

ટ્રમ્પના તાજેતરના નિવેદનોમાં સૌથી સતત જોવા મળતો મુદ્દો છે—ઈરાનને પરમાણુ હથિયાર મેળવવાથી રોકવું.

ટ્રમ્પે કહ્યું છે કે ઈરાન પાસે પરમાણુ હથિયાર ન હોવું એ સમગ્ર નીતિનું મુખ્ય લક્ષ્ય છે. સપ્ટેમ્બર 22ના સંયુક્ત રાષ્ટ્ર મહાસભાના ભાષણમાં પણ ટ્રમ્પે ઈરાનને પરમાણુ મુદ્દે સમજૂતી તરફ આવવા દબાણ કર્યું હતું અને સૈન્ય વિકલ્પ અંગે કડક ભાષાનો ઉપયોગ કર્યો હતો.

અર્થાત્, હાલના અમેરિકી અભિગમને માત્ર તેલ અથવા હોર્મુઝના પ્રશ્નથી સમજવો પૂરતો નથી. તેમાં પરમાણુ કાર્યક્રમ, ઈરાનની સૈન્ય ક્ષમતા, પ્રતિબંધો, પ્રાદેશિક સુરક્ષા અને શિપિંગ રૂટ્સ—આ બધા મુદ્દાઓ એકબીજા સાથે જોડાયેલા છે.

હોર્મુઝની ખાડી બની સૌથી મોટું દબાણબિંદુ

હાલના સંકટમાં Strait of Hormuz સૌથી મહત્વપૂર્ણ વ્યૂહાત્મક મુદ્દાઓમાંથી એક બની ગયો છે.

ઈરાને તાજેતરમાં મધ્યસ્થીઓ મારફતે એવી દરખાસ્ત મૂકી હતી કે અમેરિકી દબાણ અને કેટલીક શરતોમાં રાહત મળે તો હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ ફરી ખોલવાની પ્રક્રિયા શરૂ થઈ શકે અને સાત દિવસમાં વ્યવસ્થા થઈ શકે. આ દરખાસ્ત કતાર મારફતે અમેરિકી પક્ષ સુધી પહોંચાડવામાં આવી હોવાનું રિપોર્ટ્સમાં જણાવાયું છે.

પરંતુ ટ્રમ્પે આ દરખાસ્તને નકારી દીધી. ત્યારબાદ ઈરાનના વિદેશમંત્રી અબ્બાસ અરાઘચીએ કહ્યું કે હોર્મુઝ ખોલવું કેટલીક શરતો પૂરી થવા પર નિર્ભર છે અને આ ગતિરોધનો ઉકેલ માત્ર વાટાઘાટોથી આવી શકે છે.

અહીંથી સ્પષ્ટ થાય છે કે સૈન્ય દબાણની સાથે હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ પણ વાટાઘાટોમાં મુખ્ય bargaining point બની ગયું છે.

ઓઇલના ભાવ પર સીધી અસર

ઈરાન-અમેરિકા ટકરાવનો સૌથી મોટો વૈશ્વિક આર્થિક પ્રભાવ એનર્જી માર્કેટ પર જોવા મળી રહ્યો છે.

7 સપ્ટેમ્બરે Reutersના અહેવાલ મુજબ, મધ્યપૂર્વમાં વધતા તણાવ અને સપ્લાયમાં વિક્ષેપની ચિંતાને કારણે Brent crude લગભગ $97.31 પ્રતિ બેરલ સુધી પહોંચ્યું હતું.

ત્યારબાદ ઈરાન તરફથી હોર્મુઝ ખોલવાની સંભાવનાના સમાચાર આવ્યા ત્યારે ઓઇલના ભાવમાં ઘટાડો જોવા મળ્યો હતો. પરંતુ 28 સપ્ટેમ્બરના તાજા ટ્રેડિંગમાં, ઈરાનની દરખાસ્ત અંગે અનિશ્ચિતતા અને ટ્રમ્પ દ્વારા તેને નકારવામાં આવ્યા બાદ Brent ફરી $105થી ઉપર ગયો હોવાનું Reutersએ અહેવાલ આપ્યો છે.

આથી ટ્રમ્પનું “યુદ્ધ પૂરું થશે તો ઓઇલના ભાવ ઘટશે” એવું નિવેદન બજારના એક મૂળભૂત પરિબળ સાથે જોડાયેલું છે—યુદ્ધ અને હોર્મુઝમાં વિક્ષેપ જેટલો લાંબો ચાલે, સપ્લાય અંગેની ચિંતા એટલી મોટી બની શકે છે.

પરંતુ ઓઇલના ભાવ માત્ર ઈરાન પર નિર્ભર નથી. OPEC+ ઉત્પાદન, વૈશ્વિક માંગ, અમેરિકન સ્ટોક્સ, અન્ય મધ્યપૂર્વીય સંઘર્ષો અને વૈકલ્પિક શિપિંગ રૂટ્સ પણ ભાવ નક્કી કરે છે.

ઈરાન શું કહે છે?

અમેરિકાના દાવાઓથી વિપરીત, ઈરાન સતત કહી રહ્યું છે કે તે રાજદ્વારી ઉકેલ માટે તૈયાર છે, પરંતુ પોતાની શરતો સાથે.

ઈરાનના વિદેશમંત્રી અબ્બાસ અરાઘચીએ કહ્યું છે કે તેહરાન આક્રમણનો સામનો કરવા તૈયાર છે, પરંતુ સાથે જ કૂટનીતિ માટે પણ દરવાજો ખુલ્લો છે.

આથી હાલની સ્થિતિને માત્ર “યુદ્ધ સામે યુદ્ધ” તરીકે જોવી અધૂરી તસવીર હશે. એક તરફ સૈન્ય વિકલ્પ અને આર્થિક પ્રતિબંધો ચાલુ છે, જ્યારે બીજી તરફ કતાર સહિતના મધ્યસ્થીઓ મારફતે રાજદ્વારી પ્રયાસો પણ ચાલુ હોવાના અહેવાલો છે.

હવે આગળ શું થઈ શકે?

હાલના ઘટનાક્રમને જોતા આગામી સમયગાળામાં ત્રણ મુખ્ય દિશાઓ મહત્વપૂર્ણ રહેશે:

1. રાજદ્વારી વાટાઘાટો ફરી શરૂ થાય:
જો હોર્મુઝ, પરમાણુ કાર્યક્રમ અને પ્રતિબંધો અંગે કોઈ સમજૂતીની જમીન તૈયાર થાય તો સૈન્ય તણાવ ઘટી શકે છે.

2. અમેરિકી સૈન્ય દબાણ ફરી વધે:
ટ્રમ્પે મિડટર્મ પહેલાં નવા હુમલાની શક્યતા નકારી નથી. તેથી સૈન્ય વિકલ્પ હજુ પણ ટેબલ પર છે. જોકે, તેમણે કોઈ ચોક્કસ તારીખ કે લક્ષ્ય જાહેર કર્યું નથી.

3. હોર્મુઝ અને ઓઇલ માર્કેટ વધુ અસ્થિર બને:
જો હોર્મુઝ અંગે સમજૂતી ન થાય અથવા શિપિંગ પર વધુ વિક્ષેપ સર્જાય તો વૈશ્વિક ક્રૂડ માર્કેટ પર ફરી દબાણ આવી શકે છે. બીજી તરફ, જો હોર્મુઝ સામાન્ય રીતે ખુલવા લાગે અને સંઘર્ષમાં ઘટાડો થાય તો સપ્લાય પ્રીમિયમ ઘટી શકે છે. તાજેતરના ભાવ ફેરફારો આ સંવેદનશીલતા દર્શાવે છે.

સૌથી મોટો સવાલ: “હુમલો થશે કે ડીલ?”

હાલની સ્થિતિમાં સૌથી મહત્વની બાબત એ છે કે બંને વિકલ્પો સંપૂર્ણપણે બંધ થયા નથી.

ટ્રમ્પ જાહેરમાં સૈન્ય સફળતાનો દાવો કરી રહ્યા છે અને વધુ કાર્યવાહી શક્ય હોવાનું કહી રહ્યા છે. બીજી તરફ, ઈરાન હોર્મુઝ અને યુદ્ધવિરામ અંગે શરતી દરખાસ્ત કરી ચૂક્યું છે અને રાજદ્વારી ઉકેલની વાત કરી રહ્યું છે.

અત્યાર સુધીના સંકેતો પરથી એટલું કહી શકાય કે વોશિંગ્ટન અને તેહરાન વચ્ચેનું ટકરાવ હવે માત્ર સૈન્ય શક્તિની લડાઈ નથી રહ્યું; તે પરમાણુ નીતિ, આર્થિક પ્રતિબંધો, હોર્મુઝના નિયંત્રણ, વૈશ્વિક ઊર્જા સુરક્ષા અને અમેરિકાની આંતરિક રાજનીતિ—આ બધાના સંગમનું કેન્દ્ર બની ગયું છે.

ખાસ કરીને 3 નવેમ્બરની અમેરિકી મિડટર્મ ચૂંટણી નજીક આવતી જાય છે ત્યારે ટ્રમ્પનું “ખૂબ જલ્દી જીત”નું નિવેદન અને “નવા હુમલાની શક્યતા” અંગેની ટિપ્પણી આગામી અઠવાડિયાંમાં વોશિંગ્ટન-તેહરાન સંબંધો પર વૈશ્વિક નજર વધુ તીવ્ર બનાવે છે. પરંતુ હાલના જાહેર નિવેદનો પરથી અમેરિકી હુમલો નિશ્ચિત છે એવું કહેવું વહેલું ગણાશે.

નિષ્કર્ષ

ઈરાન સંકટમાં હાલ ત્રણ શબ્દો સૌથી મહત્વપૂર્ણ છે—Nuclear, Hormuz અને Oil.

અમેરિકા ઈરાનના પરમાણુ કાર્યક્રમને રોકવાનું પોતાનું મુખ્ય લક્ષ્ય ગણાવી રહ્યું છે; ઈરાન હોર્મુઝને વાટાઘાટોના મુખ્ય દબાણબિંદુ તરીકે ઉપયોગ કરી રહ્યું છે; અને આખી દુનિયા ઓઇલના ભાવ પર તેની અસર જોઈ રહી છે.

ટ્રમ્પનું તાજું નિવેદન એ સંકેત આપે છે કે સૈન્ય વિકલ્પ હજુ જીવંત છે, પરંતુ સાથે રાજદ્વારી રસ્તો પણ સંપૂર્ણપણે બંધ થયો નથી. હવે વોશિંગ્ટન અને તેહરાન વચ્ચેની આગામી વાતચીત, હોર્મુઝની સ્થિતિ અને મિડટર્મ ચૂંટણી સુધી અમેરિકી નીતિ કેવી રીતે આગળ વધે છે—તે જ આ સંકટની આગામી દિશા નક્કી કરવામાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવશે