દિલ્હીમાં ભેગા થશે દુનિયાના 11 શક્તિશાળી દેશો! શું છે BRICS, જે બદલાઈ શકે છે વૈશ્વિક શક્તિનું ગણિત? જાણો ભારત માટે કેમ છે ખાસ

દિલ્હીમાં ભેગા થશે દુનિયાના 11 શક્તિશાળી દેશો! શું છે BRICS, જે બદલાઈ શકે છે વૈશ્વિક શક્તિનું ગણિત? જાણો ભારત માટે કેમ છે ખાસ

નવી દિલ્હી: વિશ્વની રાજનીતિ અને અર્થવ્યવસ્થામાં છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં એક એવું નામ સતત ચર્ચામાં રહ્યું છે, જે હવે માત્ર આર્થિક સહયોગ પૂરતું મર્યાદિત નથી. આ નામ છે BRICS. એક સમયે માત્ર ચાર દેશોથી શરૂ થયેલું આ જૂથ આજે 11 સભ્ય દેશો સુધી પહોંચી ગયું છે અને વૈશ્વિક અર્થતંત્ર, વેપાર, નાણાં, ઊર્જા, ટેક્નોલોજી અને ગ્લોબલ સાઉથના મુદ્દાઓ પર તેની ભૂમિકા સતત વધી રહી છે.

ખાસ વાત એ છે કે 2026માં BRICSની અધ્યક્ષતા ભારત પાસે છે અને ભારતની અધ્યક્ષતામાં 18મી BRICS સમિટ દિલ્હીમાં યોજાવાની છે. સત્તાવાર BRICS 2026 વેબસાઇટ પણ ભારતની અધ્યક્ષતાને રેખાંકિત કરે છે.

પરંતુ સવાલ એ છે કે આખરે BRICS શું છે? તેની શરૂઆત કેવી રીતે થઈ? આજે તેમાં કેટલા દેશો છે? અને ભારત માટે આ સંગઠન આટલું મહત્વનું કેમ બની ગયું છે?

BRICS એટલે શું?

BRICS એ વિશ્વના મોટા ઉભરતા બજારો અને વિકાસશીલ દેશો વચ્ચે સહયોગ માટેનું એક મહત્વનું બહુપક્ષીય મંચ છે. BRICS નામ મૂળ પાંચ દેશોના અંગ્રેજી નામના પ્રથમ અક્ષરો પરથી બન્યું હતું—Brazil, Russia, India, China અને South Africa.

હાલમાં BRICSમાં 11 સભ્ય દેશો છે:

બ્રાઝિલ
રશિયા
ભારત
ચીન
દક્ષિણ આફ્રિકા
ઇજિપ્ત
ઇથોપિયા
ઈરાન
સાઉદી અરેબિયા
સંયુક્ત આરબ અમીરાત (UAE)
ઇન્ડોનેશિયા

ભારતના વિદેશ મંત્રાલયના BRICS સંબંધિત દસ્તાવેજ મુજબ આ જૂથ 11 મોટા ઉભરતા અર્થતંત્રોને સાથે લાવે છે અને વૈશ્વિક વસ્તી તથા અર્થતંત્રમાં તેનો મોટો હિસ્સો છે.

ચાર દેશોથી થઈ હતી શરૂઆત

આજનું BRICS અચાનક બન્યું નથી. તેની પાછળ બે દાયકાથી વધુનો ઇતિહાસ છે.

વર્ષ 2001માં અર્થશાસ્ત્રી જિમ ઓ’નીલે BRIC શબ્દનો ઉપયોગ કર્યો હતો. તે સમયે BRICનો અર્થ હતો—બ્રાઝિલ, રશિયા, ભારત અને ચીન. શરૂઆતમાં આ કોઈ સત્તાવાર સંગઠન નહોતું, પરંતુ ઝડપથી વિકસી રહેલા આ અર્થતંત્રોને વર્ણવવા માટે ઉપયોગમાં લેવાતો શબ્દ હતો.

આ વિચાર આગળ વધ્યો અને 2006માં BRIC દેશોના વિદેશ મંત્રીઓની બેઠક થઈ. ત્યારબાદ 2009માં રશિયાના યેકાતેરિનબર્ગમાં પ્રથમ BRIC શિખર સંમેલન યોજાયું.

આ રીતે ચાર દેશો વચ્ચે શરૂ થયેલો સંવાદ ધીમે ધીમે એક મહત્વપૂર્ણ આંતરરાષ્ટ્રીય મંચમાં પરિવર્તિત થયો.

દક્ષિણ આફ્રિકા જોડાયું અને BRIC બન્યું BRICS

આ જૂથના ઇતિહાસમાં મોટો ફેરફાર ત્યારે આવ્યો જ્યારે દક્ષિણ આફ્રિકા તેમાં જોડાયું.

દક્ષિણ આફ્રિકાના સમાવેશ બાદ BRICનું નામ બદલાઈને BRICS થયું. દક્ષિણ આફ્રિકાએ 2011માં સાન્યા ખાતે યોજાયેલા ત્રીજા BRICS સમિટમાં પૂર્ણ સભ્ય તરીકે ભાગ લીધો.

આ સાથે BRICSનું ભૌગોલિક પ્રતિનિધિત્વ પણ વધ્યું. હવે જૂથમાં એશિયા, યુરોપ, દક્ષિણ અમેરિકા અને આફ્રિકાના દેશો સામેલ થયા.

2024માં BRICSનું મોટું વિસ્તરણ

BRICSના ઇતિહાસમાં સૌથી મોટો વિસ્તરણ તાજેતરના વર્ષોમાં જોવા મળ્યો.

2023ના BRICS સમિટ પછી ઇજિપ્ત, ઇથિયોપિયા, ઈરાન, સાઉદી અરેબિયા અને UAEને નવા સભ્યો તરીકે સામેલ કરવાની પ્રક્રિયા આગળ વધી અને 2024થી આ વિસ્તરણ અમલમાં આવ્યું.

ત્યારબાદ ઇન્ડોનેશિયા 2025માં BRICSનું પૂર્ણ સભ્ય બન્યું. ભારત સરકારના Startup Indiaના BRICS પેજ પર પણ ઇન્ડોનેશિયાના 2025માં પૂર્ણ સભ્ય બન્યાનો ઉલ્લેખ છે.

આ વિસ્તરણ બાદ BRICSનું વજન માત્ર વસ્તીની દૃષ્ટિએ જ નહીં, પરંતુ ઊર્જા, કુદરતી સંસાધનો, ઉત્પાદન, વેપાર અને વૈશ્વિક અર્થતંત્રની દૃષ્ટિએ પણ વધી ગયું.

BRICSનું મુખ્ય કામ શું છે?

શરૂઆતમાં BRICSનો મુખ્ય ભાર આર્થિક સહયોગ અને ઉભરતા અર્થતંત્રો વચ્ચેના સંવાદ પર હતો. પરંતુ સમય જતાં તેનો એજન્ડા ઘણો વિસ્તર્યો છે.

આજે BRICSમાં વેપાર, રોકાણ, નાણાકીય સહયોગ, ટેક્નોલોજી, આરોગ્ય, શિક્ષણ, ઊર્જા, પર્યાવરણ, કૃષિ અને વૈશ્વિક શાસન વ્યવસ્થા જેવા અનેક મુદ્દાઓ પર ચર્ચા થાય છે.

ભારત સરકારના BRICS સંબંધિત સત્તાવાર પેજ મુજબ જૂથના સહયોગના ક્ષેત્રોમાં આર્થિક વિકાસ ઉપરાંત રાજકીય અને સુરક્ષા સહયોગ તથા સાંસ્કૃતિક અને લોકો વચ્ચેના સંપર્કનો પણ સમાવેશ થાય છે.

BRICSના બે સૌથી મોટા ઉદ્દેશ શું છે?

જો BRICSના મોટા એજન્ડાને સરળ ભાષામાં સમજવો હોય તો તેના બે મુખ્ય પાસા કહી શકાય.

1. સભ્ય દેશો વચ્ચે આર્થિક સહયોગ વધારવો

BRICS દેશો વચ્ચે વેપાર, રોકાણ અને નાણાકીય સહયોગ વધારવાનો પ્રયાસ કરવામાં આવે છે.

વિકાસશીલ દેશોને વૈશ્વિક નાણાકીય વ્યવસ્થામાં વધુ સક્રિય ભૂમિકા મળે અને તેમની જરૂરિયાતોને અનુરૂપ નાણાકીય સહયોગ મળી શકે તે પણ મહત્વનું છે.

2. વૈશ્વિક શાસન વ્યવસ્થામાં સુધારાની માંગ

BRICS દેશો લાંબા સમયથી સંયુક્ત રાષ્ટ્ર, IMF, વર્લ્ડ બેન્ક સહિતની વૈશ્વિક સંસ્થાઓમાં વિકાસશીલ દેશોને વધુ પ્રતિનિધિત્વ આપવાની વાત કરતા આવ્યા છે.

અર્થાત્, BRICSનો મુદ્દો માત્ર પાંચ કે 11 દેશો વચ્ચેના વેપાર પૂરતો નથી. તે વૈશ્વિક નિર્ણય પ્રક્રિયામાં ગ્લોબલ સાઉથનો અવાજ વધુ મજબૂત બનાવવાનો પ્રયાસ પણ છે.

BRICS હવે માત્ર અર્થતંત્ર સુધી મર્યાદિત નથી

આજના સમયમાં BRICSના એજન્ડામાં અનેક મહત્વના વૈશ્વિક મુદ્દાઓ સામેલ છે.

ક્લાઇમેટ ચેન્જ, ઊર્જા સુરક્ષા, ફૂડ સિક્યુરિટી, આતંકવાદ, ટેક્નોલોજી, આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ, આંતરરાષ્ટ્રીય નાણાકીય વ્યવસ્થા અને વૈશ્વિક વેપાર જેવા મુદ્દાઓ પર પણ સહયોગ અને ચર્ચા થાય છે.

2025ની BRICS અધ્યક્ષતા દરમિયાન પણ વેપાર અને રોકાણ, AI, ક્લાઇમેટ ચેન્જ, જાહેર આરોગ્ય અને સંસ્થાકીય માળખા જેવા મુદ્દાઓ પ્રાથમિકતામાં રહ્યા હતા.

ભારત માટે BRICS કેમ મહત્વનું?

ભારત માટે BRICSનું મહત્વ અનેક સ્તરે છે.

સૌથી પહેલાં, ભારતને ગ્લોબલ સાઉથના મહત્વના દેશો સાથે સીધો સંવાદ કરવાનો મંચ મળે છે. ભારત લાંબા સમયથી વિકાસશીલ દેશોની સમસ્યાઓ અને તેમની વૈશ્વિક નિર્ણય પ્રક્રિયામાં વધુ ભાગીદારીની વાત કરે છે.

બીજું, BRICS ભારત માટે વેપાર અને રોકાણની નવી તકો ઊભી કરી શકે છે. સભ્ય દેશોમાં વિશ્વની મોટી બજારો અને ઊર્જા સંસાધનો ધરાવતા દેશો સામેલ છે.

ત્રીજું, ટેક્નોલોજી અને નવીનતાના ક્ષેત્રમાં પણ સહયોગની શક્યતાઓ વધી રહી છે. ભારતના Startup India પોર્ટલ પર BRICS Startup Forumનો પણ ઉલ્લેખ છે, જે BRICS દેશોના સ્ટાર્ટઅપ ઇકોસિસ્ટમ વચ્ચે સહયોગ વધારવા માટે બનાવવામાં આવ્યો છે.

ભારત પાસે 2026માં BRICSની અધ્યક્ષતા

હવે સૌથી મહત્વની વાત.

2026માં ભારત BRICSની અધ્યક્ષતા કરી રહ્યું છે. આ ભારત માટે માત્ર એક આંતરરાષ્ટ્રીય બેઠકનું આયોજન નથી, પરંતુ પોતાની વિદેશ નીતિની પ્રાથમિકતાઓને વૈશ્વિક મંચ પર રજૂ કરવાની મોટી તક છે.

ભારતની BRICS 2026ની સત્તાવાર વેબસાઇટ પર જૂથ માટે **“Building Resilience and Innovation for Cooperation and Sustainability”**નું વિઝન રજૂ કરવામાં આવ્યું છે.

એટલે ભારતની અધ્યક્ષતા દરમિયાન સ્થિરતા, નવીનતા, સહયોગ અને ટકાઉ વિકાસ જેવા મુદ્દાઓ પર ભાર રહેવાની અપેક્ષા છે.

દિલ્હીમાં કેમ રહેશે દુનિયાની નજર?

ભારતની અધ્યક્ષતામાં દિલ્હીમાં યોજાનારી BRICS સમિટને કારણે રાજદ્વારી વર્તુળોમાં પણ રસ વધ્યો છે.

કારણ કે હવે BRICS માત્ર જૂના પાંચ દેશોનું જૂથ નથી. તેના સભ્યોમાં વિશ્વની મોટી અર્થવ્યવસ્થાઓ ઉપરાંત ઊર્જા અને કુદરતી સંસાધનોમાં મહત્વ ધરાવતા દેશો પણ સામેલ છે.

વિસ્તરણ બાદ BRICSનું વૈશ્વિક વજન વધ્યું છે અને ભારત માટે આ મંચ પર પોતાની પ્રાથમિકતાઓને આગળ ધપાવવાની તક પણ વધી છે.

ભારત માટે પડકાર પણ એટલો જ મોટો છે. BRICSમાં સામેલ દેશોના પોતાના અલગ-અલગ ભૂરાજકીય અને આર્થિક હિતો છે. ભારતને એક તરફ વિવિધ દેશો સાથે સહયોગ વધારવો પડશે અને બીજી તરફ પોતાના રાષ્ટ્રીય હિતોને પણ સંતુલિત કરવા પડશે.

BRICSનું ભવિષ્ય શું?

BRICSનું ભવિષ્ય હવે તેના સભ્યોની સંખ્યા કરતાં પણ વધુ તેના સહયોગની ઊંડાઈ પર નિર્ભર રહેશે.

જો સભ્ય દેશો વેપાર, રોકાણ, ટેક્નોલોજી, વિકાસ, ઊર્જા અને નાણાકીય સહયોગમાં નક્કર પરિણામો લાવી શકે તો BRICS વૈશ્વિક વ્યવસ્થામાં વધુ અસરકારક ભૂમિકા ભજવી શકે છે.

હાલમાં 11 સભ્યો ધરાવતું BRICS વિશ્વની વસ્તી અને અર્થતંત્રમાં નોંધપાત્ર હિસ્સો ધરાવે છે. ભારતના વિદેશ મંત્રાલયના દસ્તાવેજ મુજબ BRICS દેશો મળીને વૈશ્વિક વસ્તીના આશરે 49.5 ટકા અને PPP આધારિત વૈશ્વિક GDPના આશરે 40 ટકા જેટલો હિસ્સો ધરાવે છે.

એટલે જ BRICS હવે માત્ર એક આંતરરાષ્ટ્રીય સંગઠનનું નામ નથી. તે બદલાતી વૈશ્વિક શક્તિ વ્યવસ્થાનું મહત્વનું પ્રતિબિંબ બની રહ્યું છે.

એક સમયે ચાર દેશોના આર્થિક વિચાર તરીકે શરૂ થયેલું BRIC આજે 11 દેશોના વૈશ્વિક મંચમાં પરિવર્તિત થઈ ગયું છે. હવે ભારતની અધ્યક્ષતામાં આ મંચ કઈ દિશામાં આગળ વધે છે અને દિલ્હી સમિટમાં કયા મોટા નિર્ણયો લેવાય છે, તેના પર દુનિયાની નજર રહેશે.