ઇન્દિરા એકાદશી વ્રત કથા: એક સપનાએ બદલી રાજા ઇન્દ્રસેનની જિંદગી, પિતૃઓની મુક્તિ માટે કર્યું આ વ્રત

ઇન્દિરા એકાદશી વ્રત કથા: એક સપનાએ બદલી રાજા ઇન્દ્રસેનની જિંદગી, પિતૃઓની મુક્તિ માટે કર્યું આ વ્રત

અમદાવાદ: પિતૃ પક્ષ દરમિયાન આવતી ઇન્દિરા એકાદશીને પિતૃઓની મુક્તિ સાથે જોડાયેલી વિશેષ એકાદશી માનવામાં આવે છે. હિંદુ ધર્મમાં આ એકાદશીનું વિશેષ ધાર્મિક અને આધ્યાત્મિક મહત્વ છે. આ વર્ષે 6 ઓક્ટોબર 2026, મંગળવારના રોજ ઇન્દિરા એકાદશીનું વ્રત રાખવામાં આવી રહ્યું છે, જ્યારે વ્રતનું પારણું 7 ઓક્ટોબરની સવારે કરવામાં આવશે.

ધાર્મિક માન્યતા અનુસાર, ઇન્દિરા એકાદશીનું વ્રત કરવાથી પિતૃઓને અધોગતિમાંથી મુક્તિ મળે છે અને વ્રત કરનારને પણ પુણ્યફળ પ્રાપ્ત થાય છે. આ એકાદશીની કથા રાજા ઇન્દ્રસેન સાથે જોડાયેલી છે. કહેવાય છે કે એક દિવસ રાજા ઇન્દ્રસેનને તેમના પિતાની યમલોકમાં થઈ રહેલી પીડા વિશે જાણ થઈ હતી. પિતૃની મુક્તિ માટે રાજાએ ઇન્દિરા એકાદશીનું વ્રત કર્યું અને તેના પ્રભાવથી તેમના પિતાને મુક્તિ મળી.

ભગવાન શ્રીકૃષ્ણે યુધિષ્ઠિરને સંભળાવી ઇન્દિરા એકાદશીની કથા

પૌરાણિક કથા અનુસાર, એક વખત ધર્મરાજ યુધિષ્ઠિરે ભગવાન શ્રીકૃષ્ણને પૂછ્યું કે, “હે ભગવાન! આશ્વિન માસના કૃષ્ણ પક્ષમાં આવતી એકાદશીનું શું નામ છે? તેનું વ્રત કેવી રીતે કરવું અને તેનું શું ફળ મળે છે?”

ત્યારે ભગવાન શ્રીકૃષ્ણે કહ્યું કે આ એકાદશીનું નામ ઇન્દિરા એકાદશી છે. આ એકાદશી પાપોનો નાશ કરનારી અને પિતૃઓને અધોગતિમાંથી મુક્તિ અપાવનારી માનવામાં આવે છે. ભગવાને યુધિષ્ઠિરને રાજા ઇન્દ્રસેનની કથા સંભળાવી.

રાજા ઇન્દ્રસેન હતા ભગવાન વિષ્ણુના પરમ ભક્ત

સતયુગમાં મહિષ્મતી નામની નગરીમાં ઇન્દ્રસેન નામના એક પ્રતાપી રાજા રાજ કરતા હતા. તેઓ ધર્મનિષ્ઠ હતા અને પોતાની પ્રજાનું સુખપૂર્વક પાલન કરતા હતા. રાજા પુત્ર, પૌત્ર અને ધન-સંપત્તિથી સંપન્ન હતા તથા ભગવાન વિષ્ણુના પરમ ભક્ત હતા.

એક દિવસ રાજા ઇન્દ્રસેન પોતાની સભામાં બેઠા હતા ત્યારે દેવર્ષિ નારદનું આગમન થયું. રાજાએ ઊભા થઈને તેમનું સ્વાગત કર્યું અને વિધિપૂર્વક આસન તથા અર્ઘ્ય અર્પણ કર્યું.

દેવર્ષિ નારદે રાજાને સંભળાવ્યા પિતાના દુઃખના સમાચાર

રાજાની કુશળતા પૂછ્યા બાદ નારદ મુનિએ જણાવ્યું કે તેઓ એક વખત બ્રહ્મલોકથી યમલોક ગયા હતા. ત્યાં તેમણે ધર્મરાજ યમની સભામાં રાજા ઇન્દ્રસેનના પિતાને જોયા હતા.

નારદ મુનિએ કહ્યું કે રાજાના પિતા ધર્માત્મા હોવા છતાં પૂર્વજન્મમાં એકાદશી વ્રતના ભંગના કારણે યમરાજના લોકમાં હતા. તેમના પિતાએ નારદજી મારફતે રાજા ઇન્દ્રસેનને સંદેશ મોકલ્યો હતો કે જો તેઓ આશ્વિન કૃષ્ણ પક્ષની ઇન્દિરા એકાદશીનું વ્રત તેમના નિમિત્તે કરે, તો તેમને સ્વર્ગની પ્રાપ્તિ થઈ શકે છે.

પિતાની આ વાત સાંભળીને રાજા ઇન્દ્રસેને નારદ મુનિ પાસે ઇન્દિરા એકાદશીના વ્રતની સંપૂર્ણ વિધિ જાણી.

કેવી રીતે કરવું ઇન્દિરા એકાદશીનું વ્રત?

નારદ મુનિએ રાજાને જણાવ્યું કે આશ્વિન માસના કૃષ્ણ પક્ષની દશમીના દિવસે પ્રાતઃકાળે સ્નાન વગેરે કરીને શુદ્ધ થવું. ત્યારબાદ બપોરે નદી અથવા અન્ય પવિત્ર જળમાં સ્નાન કરી પિતૃઓનું શ્રાદ્ધ કરવું અને એક વખત ભોજન કરવું.

એકાદશીના દિવસે વહેલી સવારે સ્નાન કરીને ભગવાનની ભક્તિપૂર્વક પૂજા કરવી અને નિરાહાર વ્રતનો સંકલ્પ લેવો.

ભગવાન વિષ્ણુને પ્રાર્થના કરતાં કહેવું કે, “હે અચ્યુત! હે પુંડરીકાક્ષ! હું તમારી શરણમાં છું, મારી રક્ષા કરો.”

ત્યારબાદ ભગવાન શાલિગ્રામની પૂજા કરીને પિતૃઓ માટે શ્રાદ્ધ કરવું. યોગ્ય બ્રાહ્મણોને ભોજન કરાવી દક્ષિણા આપવી. શ્રાદ્ધ બાદ બચેલું અન્ન ગાયને અર્પણ કરવું. ધૂપ, દીપ, ગંધ, પુષ્પ અને નૈવેદ્યથી ભગવાન ઋષિકેશનું પૂજન કરવું.

રાત્રે ભગવાનના સાનિધ્યમાં જાગરણ કરવાની પણ પરંપરા છે.

રાજાના વ્રતથી પિતાને મળી મુક્તિ

દ્વાદશીના દિવસે સવારે ભગવાન વિષ્ણુની પૂજા કર્યા બાદ બ્રાહ્મણોને ભોજન કરાવવામાં આવ્યું. ત્યારબાદ રાજા ઇન્દ્રસેને પોતાના પરિવારજનો સાથે ભોજન કર્યું.

કથા અનુસાર, રાજા ઇન્દ્રસેને નારદ મુનિના જણાવ્યા પ્રમાણે શ્રદ્ધાપૂર્વક ઇન્દિરા એકાદશીનું વ્રત કર્યું. વ્રતના પ્રભાવથી આકાશમાંથી પુષ્પવર્ષા થઈ અને રાજાના પિતાને ગરુડ પર સવાર થઈને ભગવાન વિષ્ણુના ધામની પ્રાપ્તિ થઈ.

આ પછી રાજા ઇન્દ્રસેને લાંબા સમય સુધી નિષ્કંટક રાજ્ય કર્યું અને અંતે પોતાના પુત્રને રાજ્ય સોંપીને સ્વર્ગલોકની પ્રાપ્તિ કરી હોવાનું પૌરાણિક કથામાં વર્ણન મળે છે.

ઇન્દિરા એકાદશીનું શું છે મહાત્મ્ય?

ધાર્મિક માન્યતા અનુસાર ઇન્દિરા એકાદશીની કથા વાંચવા અથવા સાંભળવાથી પાપોમાંથી મુક્તિ મળે છે અને પિતૃઓને પણ શાંતિ તથા મુક્તિ પ્રાપ્ત થાય છે. આ વ્રત ભક્તિ, શ્રદ્ધા અને પિતૃઓ પ્રત્યેના કર્તવ્યનું પ્રતિક માનવામાં આવે છે.

પિતૃ પક્ષમાં આવતી હોવાથી ઇન્દિરા એકાદશીને પિતૃ તર્પણ અને પિતૃ સ્મરણ માટે પણ વિશેષ મહત્વપૂર્ણ માનવામાં આવે છે.

નોંધ: ઉપરોક્ત માહિતી ધાર્મિક ગ્રંથો, પૌરાણિક કથાઓ અને પ્રચલિત ધાર્મિક માન્યતાઓ પર આધારિત છે. વિવિધ ગ્રંથો, પ્રદેશો અને પરંપરાઓ અનુસાર ઇન્દિરા એકાદશીની કથા તથા વ્રતવિધિમાં થોડો ફેરફાર જોવા મળી શકે છે. આ માહિતીનો હેતુ ધાર્મિક અને સાંસ્કૃતિક જાણકારી આપવાનો છે.