ભગવાન વિષ્ણુજીની આરતી
આ વર્ષે, કાર્તિક મહિનાના શુક્લ પક્ષ (તેજસ્વી પખવાડિયા) માં એકાદશીની તિથિ અંગે મૂંઝવણ છે. કેટલાક શનિવારે એકાદશીનું પાલન કરી રહ્યા છે, જ્યારે કેટલાક શુક્રવાર, 20 નવેમ્બરના રોજ એકાદશીનું વ્રત રાખી રહ્યા છે. બંને દિવસ એકાદશી તિથિ છે. આ દિવસે ભગવાન વિષ્ણુ યોગ નિદ્રામાંથી જાગૃત થાય છે. પદ્મ પુરાણમાં જણાવાયું છે કે આ દિવસે ભગવાન વિષ્ણુની એક કેતકી પાનથી પણ પૂજા કરવાથી ભગવાન ગરુડધ્વજ હજાર વર્ષ સુધી સંતુષ્ટ રહેશે. જે લોકો અગસ્ત્ય સાથે ભગવાન જનાર્દનની પૂજા કરે છે તેઓ નરકથી બચી જશે. જે લોકો કાર્તિકમાં ભગવાન જનાર્દનને તુલસીના પાન અને ફૂલો અર્પણ કરે છે તેમના જીવનભરના પાપોનો નાશ થશે. જે લોકો દૈનિક દર્શન, સ્પર્શ, ધ્યાન, જપ, સ્તુતિ, અર્પણ, જળ, દૈનિક પૂજા અને નમસ્કાર દ્વારા તુલસીની નવ પ્રકારની ભક્તિ કરે છે, તેઓ હજાર યુગનું પુણ્ય એકઠા કરશે. કાર્તિક મહિનામાં એક તુલસીના પાનથી તમામ પ્રકારના ફૂલો અને પાંદડા અર્પણ કરવાના ફાયદા મેળવી શકાય છે. કાર્તિક મહિનામાં દરરોજ કોમળ તુલસીના પાનથી મહાવિષ્ણુ અને શ્રી જનાર્દનની પૂજા કરવી જોઈએ. તેથી, યજ્ઞો દ્વારા દેવતાઓની પૂજા કરવાથી અને વિવિધ દાન કરવાથી જે પુણ્ય મળે છે તે કાર્તિકમાં એક તુલસીના પાનથી ભગવાન કેશવની પૂજા કરવાથી મેળવી શકાય છે. અહીં, આપણે પદ્મ પુરાણમાં વર્ણવેલ આ વ્રતની વાર્તા અને મહત્વ શેર કરીશું. જો તમે તેને વાંચશો, તો તમને એકાદશીના વ્રતનું સાચું પુણ્ય સમજાશે.
એક રાજાના રાજ્યમાં, બધા એકાદશીનું વ્રત રાખતા હતા. આ દિવસે મહેલના નોકરોથી લઈને પ્રાણીઓ સુધી, કોઈને પણ ભોજન પૂરું પાડવું પાપ માનવામાં આવતું હતું. એક દિવસ, એકાદશીના દિવસે, દૂરથી એક માણસ રાજા પાસે આવ્યો અને કહ્યું કે તેને કામની જરૂર છે. રાજાએ સ્વીકાર્યું, પરંતુ શરત મૂકી કે તેને દરરોજ ભોજન મળશે, પરંતુ એકાદશીના દિવસે કંઈ નહીં. એકાદશીના દિવસે, જેમ બીજા બધાને ફળ મળતા હતા, તેમ તે માણસને પણ ફળ આપવામાં આવતું હતું, પરંતુ તેની ભૂખ અતૃપ્ત રહી. તેણે રાજાને વિનંતી કરી, “જો તમે મને ભોજન નહીં આપો, તો હું ભૂખે મરી જઈશ.” રાજાએ તેને લોટ અને ચોખા આપ્યા, અને તે ભોજન બનાવવા લાગ્યો. નદી પાસે ભોજન બનાવતા જ તે ભગવાનને યાદ કરવા લાગ્યો. તેણે કહ્યું, “પ્રભુ, આવો, ભોજન તૈયાર છે.” પછી, પીળા વસ્ત્ર પહેરેલા ભગવાન વિષ્ણુ આવ્યા અને તેમની સાથે ભોજન કર્યું. બીજી એકાદશી આવી. રાજાએ તેને વધુ ભોજન આપ્યું નહીં, પરંતુ સેવકે કહ્યું, “પ્રભુ, આ વખતે મને આટલું બધું ભોજન આપવાનું પૂરતું નહીં હોય. ભગવાને પણ ખાધું, અને હું ભૂખ્યો રહ્યો.” રાજા આશ્ચર્યચકિત થઈ ગયો. તેણે પૂછ્યું, “ભગવાન, આ વખતે મને આટલું બધું ભોજન આપવાનું કેવી રીતે શક્ય છે? અમે ઉપવાસ કર્યા, અને ભગવાન અમને દેખાયા પણ નહીં. હવે, જો તમે રસોઈ કરો છો, તો હું પણ ગુપ્ત રીતે જોઈશ.” તેથી, આ એકાદશી પર, રાજાએ પણ ભગવાનની રાહ જોઈ. સેવકે નદી કિનારે ભોજન તૈયાર કર્યું. જ્યારે ભોજન તૈયાર થયું, ત્યારે તેણે બૂમ પાડી, “પ્રભુ, ભોજન તૈયાર છે, કૃપા કરીને આવો.” પણ કોઈ આવ્યું નહીં. તેણે ફરીથી બૂમ પાડી, પણ કોઈ આવ્યું નહીં. અંતે, સેવકે જાહેર કર્યું, “જો તમે મને દર્શન નહીં આપો, તો હું નદીમાં કૂદી જઈશ અને મારો જીવ આપી દઈશ.” આ સાંભળીને, ભગવાન પ્રગટ થયા અને ભોજન કર્યું. રાજાએ દૂરથી જોયું. અંતે, ભગવાન સેવકને તેના વિમાનમાં લઈ ગયા. રાજાને સમજાયું કે એકલા ઉપવાસ કરવાનો કોઈ ફાયદો નથી. ફક્ત ભક્તિ અને શુદ્ધ મનથી જ ભગવાનને પ્રાપ્ત કરી શકાય છે. જો કોઈ શુદ્ધ મન વિના ઉપવાસ કરે છે, તો કંઈ પ્રાપ્ત થશે નહીં.
નારદે એકવાર બ્રહ્માને પૂછ્યું, “પિતા, કૃપા કરીને પ્રબોધિની એકાદશીનું મહત્વ સમજાવો, તે દિવસે જ્યારે ભગવાન ગોવિંદ, જે વ્યક્તિને સદાચારમાં જોડાવા માટે પ્રેરણા આપે છે, જાગૃત થાય છે.” તેમણે સમજાવ્યું કે દેવુથાની એકાદશી પાપનો નાશ કરે છે, પુણ્યનું જ્ઞાન આપે છે અને શ્રેષ્ઠ બુદ્ધિવાળા લોકોને મુક્તિ આપે છે. આ એકાદશી પર ઉપવાસ કરવાથી, એક જ ઉપવાસ હજાર અશ્વમેધ અને સો રાજસૂય યજ્ઞનું ફળ પ્રાપ્ત કરી શકે છે. એવી વસ્તુઓ જે આ લોકમાં કોઈને મળી શકતી નથી, જે દુર્લભ છે, જે ત્રિલોકમાં કોઈએ ક્યારેય જોઈ નથી, જો તમે ઉપવાસ દરમિયાન પણ તેમને માંગશો, તો પણ તમને તે એકાદશી વ્રત દ્વારા પ્રાપ્ત થશે. કાર્તિકની હરિબોધિની એકાદશી પુત્રો અને પૌત્રો આપે છે. જે લોકો આ દિવસે ભગવાન હરિનું પૂજન કરે છે તેઓ જ્ઞાની, યોગી, તપસ્વી અને આત્મસંયમિત હોય છે, અને ફક્ત તેઓ જ આનંદ અને મોક્ષ પ્રાપ્ત કરે છે. એવું કહેવાય છે કે ભગવાન હરિને સંતુષ્ટ કર્યા પછી, તેઓ તેમના વૈકુંઠ ધામમાં જાય છે, તેમના તેજથી બધી દિશાઓને પ્રકાશિત કરે છે. પ્રબોધિની એકાદશી ધન, સમૃદ્ધિ, શ્રેષ્ઠ જ્ઞાન, રાજ્ય અને સુખ પ્રદાન કરે છે. આ પાપનો નાશ કરનારી પ્રબોધિની મેરુ પર્વત જેવા એક જ વ્રતથી ગંભીર પાપોનો પણ નાશ કરે છે. એવું પણ કહેવાય છે કે આ એકાદશીનું પાલન કરનારાઓના પૂર્વજો નરકના દુઃખમાંથી મુક્ત થઈને ભગવાન વિષ્ણુના પરમ ધામમાં જાય છે. અશ્વમેધ જેવા યજ્ઞ કરવાના લાભ ફક્ત પ્રબોધિની એકાદશી પર જાગરણ કરીને પ્રાપ્ત કરવા મુશ્કેલ છે. આ વ્રત વિશે એવું કહેવામાં આવે છે કે પવિત્ર સ્થળોએ સ્નાન કરવા, સોના અને જમીનનું દાન કરવાના ફાયદા ફક્ત ભગવાન વિષ્ણુ માટે આ એકાદશી પર જાગરણ કરીને પ્રાપ્ત કરી શકાય છે.
આ એકાદશી વિશે એવું પણ કહેવામાં આવે છે કે જો તમે બાળપણ, યુવાની કે વૃદ્ધાવસ્થામાં કોઈ પાપ કર્યા હોય, તો આ વ્રત કરવાથી તમારા બધા પાપ ધોવાઈ જાય છે. જે લોકો કાર્તિકમાં ભગવાન વિષ્ણુની પૂજામાં પોતાને સમર્પિત કરે છે અને બીજા લોકોના ભોજનનો ત્યાગ કરે છે તેઓ ચંદ્રાયણ વ્રતનો લાભ મેળવે છે. જે લોકો કાર્તિક મહિનો દરરોજ શાસ્ત્રોની ચર્ચામાં વિતાવે છે તેઓ તેમના બધા પાપોને બાળી નાખે છે અને દસ હજાર યજ્ઞોનું ફળ મેળવે છે. ભગવાન મધુસૂદન કાર્તિકમાં શાસ્ત્રોની વાર્તાઓ સાંભળીને એવો સંતોષ અનુભવે છે કે યજ્ઞ, દાન કે જપ પણ તેમને પ્રાપ્ત થતા નથી. જે લોકો કાર્તિકમાં ભગવાન વિષ્ણુની કથાનો એક કે અડધો શ્લોક પણ પાઠ કરે છે તેમને સો ગાયોનું દાન કરવાનું ફળ મળે છે. જે લોકો કાર્તિકમાં શ્રી હરિની કથાઓનું કલ્યાણની ઇચ્છા સાથે આયોજન કરે છે, તેઓ તેમની સો પેઢીઓનું રક્ષણ કરે છે. જે લોકો કાર્તિકમાં ભગવાન વિષ્ણુની કથાઓ નિયમિતપણે સાંભળે છે તેઓ હજાર ગાયોના દાનનું ફળ મેળવે છે.
એવું કહેવાય છે કે જે કોઈ આ એકાદશીના દિવસે ભગવાન વિષ્ણુની કથાઓ ગાય છે, નૃત્ય કરે છે, વાદ્યો વગાડે છે અને પાઠ કરે છે, તે ત્રણેય લોકથી ઉપર ચઢે છે. આ એકાદશીના દિવસે, વ્યક્તિએ પુષ્કળ ફળો, ફૂલો, કપૂર, અર્ગ અને ખુલુમથી ભગવાન હરિનું પૂજન કરવું જોઈએ. એકાદશીના દિવસે પૈસાનો કંજૂસ ન હોવો જોઈએ. એવું પણ કહેવાય છે કે જે લોકો આ દિવસે દાન કરે છે તેમને અસંખ્ય પુણ્ય પ્રાપ્ત થાય છે. પ્રબોધિની એકાદશીના દિવસે, જાગરણ દરમિયાન, વ્યક્તિએ પાણી લઈને ભગવાન જનાર્દનને ફળો અને અન્ય વિવિધ પદાર્થો સાથે અર્પણ કરવું જોઈએ. આ દિવસે ભગવાન હરિને પાણી અર્પણ કરવાથી લાખ ગણું પુણ્ય મળે છે. આ દિવસે ભગવાન વિષ્ણુને પ્રસન્ન કરવા માટે ગુરુની પૂજા અન્ન, આવરણ અને પ્રસાદ ચઢાવીને કરવી જોઈએ. જે કોઈ આ દિવસે શ્રીમદ્ ભાગવતમ સાંભળે છે અને પુરાણોનો પાઠ કરે છે તેને દરેક અક્ષર માટે કપિલને દાન આપવાનું ફળ મળે છે.
ભગવાન વિષ્ણુજીની આરતી
ॐ जय जगदीश हरे, स्वामी! जय जगदीश हरे।
भक्तजनों के संकट क्षण में दूर करे॥
जो ध्यावै फल पावै, दुख बिनसे मन का।
सुख-संपत्ति घर आवै, कष्ट मिटे तन का॥ ॐ जय…॥
मात-पिता तुम मेरे, शरण गहूं किसकी।
तुम बिनु और न दूजा, आस करूं जिसकी॥ ॐ जय…॥
तुम पूरन परमात्मा, तुम अंतरयामी॥
पारब्रह्म परेमश्वर, तुम सबके स्वामी॥ ॐ जय…॥
तुम करुणा के सागर तुम पालनकर्ता।
मैं मूरख खल कामी, कृपा करो भर्ता॥ ॐ जय…॥
तुम हो एक अगोचर, सबके प्राणपति।
किस विधि मिलूं दयामय! तुमको मैं कुमति॥ ॐ जय…॥
दीनबंधु दुखहर्ता, तुम ठाकुर मेरे।
अपने हाथ उठाओ, द्वार पड़ा तेरे॥ ॐ जय…॥
विषय विकार मिटाओ, पाप हरो देवा।
श्रद्धा-भक्ति बढ़ाओ, संतन की सेवा॥ ॐ जय…॥
तन-मन-धन और संपत्ति, सब कुछ है तेरा।
तेरा तुझको अर्पण क्या लागे मेरा॥ ॐ जय…॥
जगदीश्वरजी की आरती जो कोई नर गावे।
कहत शिवानंद स्वामी, मनवांछित फल पावे॥ ॐ जय…॥