Category : Dharam

પિતૃ પક્ષની ઇન્દિરા એકાદશી 2026: 6 કે 7 ઓક્ટોબર? જાણો સાચી તારીખ, મહત્વ, વ્રત વિધિ અને શુભ મુહૂર્ત

પિતૃ પક્ષની એકાદશી ક્યારે છે? 6 કે 7 ઓક્ટોબર? શું છે ઇન્દિરા એકાદશીનું મહત્વ અને આ દિવસે કેવી રીતે કરવું જોઈએ વ્રત? જાણો પૂજા વિધિથી લઈને પારણાના સમય સુધીની સંપૂર્ણ માહિતી.

હિન્દુ ધર્મમાં એકાદશી તિથિને ભગવાન વિષ્ણુને સમર્પિત પવિત્ર તિથિ માનવામાં આવે છે. વર્ષ દરમિયાન આવતી તમામ એકાદશીઓમાં પિતૃ પક્ષ દરમિયાન આવતી ઇન્દિરા એકાદશીનું વિશેષ ધાર્મિક મહત્વ માનવામાં આવે છે. માન્યતા છે કે આ દિવસે ભગવાન વિષ્ણુની ઉપાસના, એકાદશી વ્રત અને પિતૃઓ માટે તર્પણ કરવાથી પૂર્વજોની આત્માની શાંતિ માટે પ્રાર્થના કરી શકાય છે.

આ વર્ષે ઇન્દિરા એકાદશીને લઈને ઘણા લોકોના મનમાં સવાલ છે કે વ્રત 6 ઓક્ટોબરે રાખવું કે 7 ઓક્ટોબરે? પંચાંગ અનુસાર 2026માં ઇન્દિરા એકાદશીનું વ્રત મંગળવાર, 6 ઓક્ટોબર 2026ના રોજ રાખવામાં આવશે. એકાદશી તિથિ 6 ઓક્ટોબરના રોજ સવારે 2:07 વાગ્યે શરૂ થશે અને 7 ઓક્ટોબરે રાત્રે 12:34 વાગ્યે પૂર્ણ થશે.

ઇન્દિરા એકાદશી 2026 ક્યારે છે?

ઇન્દિરા એકાદશી – 6 ઓક્ટોબર 2026, મંગળવાર

આ દિવસે આશ્વિન કૃષ્ણ પક્ષની એકાદશી તિથિ રહેશે. પંચાંગ મુજબ 6 ઓક્ટોબરને ઇન્દિરા એકાદશી અને એકાદશી શ્રાદ્ધ તરીકે દર્શાવવામાં આવી છે. 7 ઓક્ટોબરે દ્વાદશી હોવાથી તે દિવસે વ્રતનું પારણું કરવામાં આવશે.

એકાદશી તિથિનો સમય

• એકાદશી તિથિ શરૂ: 6 ઓક્ટોબર 2026, સવારે 2:07 વાગ્યે
• એકાદશી તિથિ પૂર્ણ: 7 ઓક્ટોબર 2026, રાત્રે 12:34 વાગ્યે
• ઇન્દિરા એકાદશી વ્રત: 6 ઓક્ટોબર
• પારણું: 7 ઓક્ટોબર

અલગ-અલગ શહેરોમાં સૂર્યોદય અને સ્થાનિક પંચાંગના સમય પ્રમાણે મુહૂર્તમાં થોડો ફેરફાર થઈ શકે છે. તેથી સ્થાનિક પંચાંગ પ્રમાણે સમયની પુષ્ટિ કરવી યોગ્ય છે.

ઇન્દિરા એકાદશીનું ધાર્મિક મહત્વ શું છે?

ઇન્દિરા એકાદશી પિતૃ પક્ષ દરમિયાન આવતી હોવાથી તેનું મહત્વ માત્ર એકાદશીના વ્રત પૂરતું સીમિત નથી માનવામાં આવતું. આ દિવસે ભગવાન વિષ્ણુની પૂજા સાથે પિતૃઓનું સ્મરણ, તર્પણ અને દાન કરવાની પરંપરા પણ છે.

ધાર્મિક માન્યતા અનુસાર ઇન્દિરા એકાદશીનું વ્રત અને ભગવાન વિષ્ણુની ભક્તિ કરવાથી પિતૃઓની આત્માની શાંતિ માટે પ્રાર્થના કરવામાં આવે છે. કેટલાક ધાર્મિક ગ્રંથો અને પરંપરાઓમાં તેને પિતૃઓના કલ્યાણ તથા મોક્ષ સાથે જોડવામાં આવી છે.

આ દિવસે કરવામાં આવતા તર્પણ, દાન, જપ અને પૂજાને પણ વિશેષ ફળદાયી માનવામાં આવે છે. જોકે આ તમામ બાબતો ધાર્મિક માન્યતાઓ પર આધારિત છે.

એકાદશી શ્રાદ્ધ કોના માટે કરવામાં આવે છે?

પિતૃ પક્ષમાં દરેક તિથિ સાથે ચોક્કસ મૃત્યુતિથિ અનુસાર શ્રાદ્ધ કરવાની પરંપરા છે. એકાદશી તિથિએ અવસાન પામેલા પરિવારના સ્વજનો માટે એકાદશી શ્રાદ્ધ કરવામાં આવે છે.

આ કારણે ઇન્દિરા એકાદશીને કેટલાક સ્થળોએ એકાદશી શ્રાદ્ધ અથવા ગ્યારસ શ્રાદ્ધ તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે.

જો પરિવારમાં કોઈ વ્યક્તિનું અવસાન એકાદશી તિથિએ થયું હોય, તો પરિવારની પરંપરા અને પુરોહિતની સલાહ મુજબ આ દિવસે શ્રાદ્ધ-તર્પણ કરી શકાય છે.

ઇન્દિરા એકાદશી વ્રત કેવી રીતે કરવું?

ઇન્દિરા એકાદશીનું વ્રત શ્રદ્ધા અને સંયમ સાથે કરવામાં આવે છે. વ્રતના નિયમોમાં વ્યક્તિની પરંપરા અને સ્વાસ્થ્ય પ્રમાણે ફેરફાર હોઈ શકે છે.

1. દશમીથી તૈયારી શરૂ કરો

એકાદશીના એક દિવસ પહેલાં એટલે કે દશમી તિથિથી સાત્વિક આહાર લેવાની પરંપરા છે. ભોજનમાં સાદગી રાખવી અને શક્ય હોય ત્યાં સુધી તામસિક આહારથી દૂર રહેવું.

2. સવારે વહેલા ઉઠીને સ્નાન કરો

એકાદશીના દિવસે વહેલી સવારે ઉઠીને સ્નાન કરીને સ્વચ્છ કપડાં પહેરવા. ત્યારબાદ ભગવાન વિષ્ણુ સમક્ષ વ્રતનો સંકલ્પ લેવો.

3. ભગવાન વિષ્ણુની પૂજા કરો

પૂજા માટે ભગવાન વિષ્ણુ અથવા શાલિગ્રામની સ્થાપના કરીને તેમની પૂજા કરી શકાય છે.

પૂજામાં સામાન્ય રીતે:

• પીળા ફૂલ
• તુલસીના પાન
• ચંદન
• ધૂપ-દીપ
• ફળ
• નૈવેદ્ય

અર્પણ કરવામાં આવે છે.

ભગવાન વિષ્ણુના મંત્રનો જાપ પણ કરી શકાય છે:

“ૐ નમો ભગવતે વાસુદેવાય”

4. એકાદશીનું વ્રત રાખો

ક્ષમતા પ્રમાણે નિર્જળ, જળાહાર અથવા ફળાહાર વ્રત રાખવામાં આવે છે. દરેક વ્યક્તિ માટે નિર્જળ ઉપવાસ જરૂરી નથી.

સ્વાસ્થ્ય સંબંધિત સમસ્યા હોય, દવાઓ ચાલતી હોય, વૃદ્ધાવસ્થા હોય અથવા અન્ય કોઈ તકલીફ હોય તો કઠોર ઉપવાસ કરતા પહેલાં તબીબી સલાહ લેવી વધુ યોગ્ય છે.

5. શું ખાવું અને શું ન ખાવું?

એકાદશીના વ્રતમાં સામાન્ય રીતે અનાજ અને ચોખા ન ખાવાની પરંપરા છે. ઘણા લોકો ફળ, દૂધ, સૂકા મેવા અથવા એકાદશી માટે માન્ય સાત્વિક વસ્તુઓનું સેવન કરે છે.

સામાન્ય રીતે આ દિવસે:

• ચોખા
• ઘઉં અને અનાજ
• માંસાહાર
• દારૂ

થી દૂર રહેવાની પરંપરા છે.

પરિવાર અને સંપ્રદાય પ્રમાણે નિયમોમાં થોડો ફેરફાર હોઈ શકે છે.

પિતૃઓ માટે શું કરવું?

ઇન્દિરા એકાદશી પિતૃ પક્ષમાં હોવાથી આ દિવસે પૂર્વજોનું સ્મરણ કરીને તર્પણ અને દાન કરવાની પરંપરા છે.

સામર્થ્ય પ્રમાણે બ્રાહ્મણ ભોજન, અન્નદાન, ગૌસેવા અથવા જરૂરિયાતમંદોને દાન કરી શકાય છે. પિતૃઓના નામનું સ્મરણ કરીને તેમના કલ્યાણ માટે પ્રાર્થના કરવી પણ આ દિવસની મહત્વપૂર્ણ ધાર્મિક ભાવના છે.

જો પરિવારમાં કોઈની મૃત્યુતિથિ એકાદશી હોય અને શ્રાદ્ધ કરવાનું હોય તો કુટુંબની પરંપરા મુજબ પુરોહિતની સલાહથી શ્રાદ્ધ વિધિ કરવી યોગ્ય છે.

ઇન્દિરા એકાદશી પર કઈ બાબતોનું ધ્યાન રાખવું?

એકાદશી માત્ર ભૂખ્યા રહેવાનું વ્રત નથી, પરંતુ મન, વાણી અને આચરણમાં સંયમ રાખવાનો દિવસ પણ માનવામાં આવે છે.

આ દિવસે:

• ક્રોધથી બચવું
• ખોટું બોલવાનું ટાળવું
• કોઈ સાથે વિવાદ ન કરવો
• ભગવાન વિષ્ણુનું સ્મરણ કરવું
• ધાર્મિક ગ્રંથોનું વાંચન અથવા શ્રવણ કરવું
• જરૂરિયાતમંદને દાન કરવું
• પિતૃઓનું સ્મરણ કરવું

જેવી પરંપરાઓનું પાલન કરવામાં આવે છે.

ઇન્દિરા એકાદશી 2026ના શુભ મુહૂર્ત

સ્થાન પ્રમાણે પંચાંગના સમયમાં થોડો ફેરફાર થઈ શકે છે. આપેલા પંચાંગ મુજબ મુખ્ય સમય આ પ્રમાણે છે:

• કુતુપ મુહૂર્ત: 11:46 AMથી 12:33 PM
• રૌહિણ મુહૂર્ત: 12:33 PMથી 1:20 PM
• અપરાહ્ન કાળ: 1:20 PMથી 3:40 PM
• બ્રહ્મ મુહૂર્ત: 4:39 AMથી 5:28 AM
• પ્રાતઃ સંધ્યા: 5:03 AMથી 6:17 AM
• અભિજિત મુહૂર્ત: 11:46 AMથી 12:33 PM
• વિજય મુહૂર્ત: 2:07 PMથી 2:53 PM
• ગોધૂલિ મુહૂર્ત: 6:01 PMથી 6:26 PM
• સાયાહ્ન સંધ્યા: 6:01 PMથી 7:15 PM
• અમૃત કાળ: 8:44 PMથી 10:17 PM

સ્થાનિક શહેરના સૂર્યોદય-સૂર્યાસ્ત પ્રમાણે આ સમયમાં થોડો ફેરફાર શક્ય છે.

ઇન્દિરા એકાદશીનું પારણું ક્યારે કરવું?

એકાદશી વ્રતનું પારણું સામાન્ય રીતે દ્વાદશી તિથિમાં કરવામાં આવે છે. 2026માં ઇન્દિરા એકાદશીનું પારણું 7 ઓક્ટોબર, બુધવારે કરવામાં આવશે.

ઉપલબ્ધ પંચાંગ મુજબ પારણાનો સમય સવારે 6:16થી 8:39 વાગ્યા સુધી દર્શાવવામાં આવ્યો છે.

પારણું કરતી વખતે ભગવાન વિષ્ણુનું સ્મરણ કરીને સાત્વિક ભોજનથી વ્રત પૂર્ણ કરવાની પરંપરા છે.

ઇન્દિરા એકાદશી પર શું દાન કરવું?

ધાર્મિક માન્યતા અનુસાર આ દિવસે જરૂરિયાતમંદ વ્યક્તિને પોતાની ક્ષમતા પ્રમાણે દાન કરવું શુભ માનવામાં આવે છે.

તમે:

• અન્ન
• ફળ
• વસ્ત્ર
• દક્ષિણા
• ગાયને ચારો
• જરૂરિયાતમંદને ભોજન

વગેરેનું દાન કરી શકો છો.

દાનમાં સૌથી મહત્વપૂર્ણ ભાવના સેવા અને શ્રદ્ધાની માનવામાં આવે છે.

6 કે 7 ઓક્ટોબર? એકદમ સ્પષ્ટ જવાબ

ઇન્દિરા એકાદશીનું વ્રત 6 ઓક્ટોબર 2026, મંગળવારે રાખવાનું છે.

7 ઓક્ટોબરે એકાદશી તિથિ મધરાતે 12:34 વાગ્યે પૂર્ણ થાય છે અને આ દિવસે દ્વાદશી હોવાથી વ્રતનું પારણું કરવામાં આવશે. તેથી માત્ર તિથિ 7 ઓક્ટોબર સુધી ચાલે છે એટલે વ્રત 7મીએ રાખવું એવું નથી. પંચાંગ મુજબ 6 ઓક્ટોબર જ ઇન્દિરા એકાદશી અને એકાદશી શ્રાદ્ધનો દિવસ છે.

ધાર્મિક નોંધ

ઉપરોક્ત માહિતી પંચાંગ અને હિન્દુ ધાર્મિક પરંપરાઓ પર આધારિત છે. વ્રત, શ્રાદ્ધ, તર્પણ અને પારણાની ચોક્કસ વિધિમાં પ્રદેશ, સંપ્રદાય અને કુટુંબની પરંપરા પ્રમાણે ફેરફાર થઈ શકે છે. તેથી શ્રાદ્ધ અથવા વિશેષ ધાર્મિક વિધિ માટે સ્થાનિક પુરોહિત/પંચાંગની સલાહ લેવી યોગ્ય છે.