ChatGPT અને Geminiને ટક્કર આપવા ભારતની તૈયારી! સરકારનો મોટો પ્લાન, હવે દેશી AI મોડલથી ચાલશે સરકારી કામકાજ

ChatGPT અને Geminiને ટક્કર આપવા ભારતની તૈયારી! સરકારનો મોટો પ્લાન, હવે દેશી AI મોડલથી ચાલશે સરકારી કામકાજ

Artificial Intelligence (AI)ની દુનિયામાં અત્યાર સુધી OpenAIના ChatGPT અને Googleના Gemini જેવા વિદેશી પ્લેટફોર્મનું વર્ચસ્વ જોવા મળ્યું છે. જોકે હવે ભારત પણ આ ક્ષેત્રમાં પોતાની મજબૂત ઓળખ બનાવવાની તૈયારી કરી રહ્યું છે. કેન્દ્ર સરકાર દેશી AI મોડલ (Indigenous AI Models) અને AI Agentsના ઉપયોગને પ્રોત્સાહન આપવા માટે નવી રણનીતિ પર કામ કરી રહી છે. ખાસ કરીને Defence, Aerospace અને અન્ય સંવેદનશીલ સરકારી ક્ષેત્રોમાં ભારતીય કંપનીઓ દ્વારા વિકસાવવામાં આવેલા AI મોડલનો ઉપયોગ વધારવામાં આવી શકે છે.

આ યોજનાનો મુખ્ય ઉદ્દેશ ભારતની વિદેશી ટેક્નોલોજી પરની નિર્ભરતા ઘટાડવાનો, ડેટાની સુરક્ષા મજબૂત કરવાનો અને દેશને AI Technologyના ક્ષેત્રમાં આત્મનિર્ભર બનાવવાનો છે. અહેવાલો અનુસાર, કેન્દ્ર અને રાજ્ય સરકારના કેટલાક મહત્વપૂર્ણ વિભાગોને વિદેશી કંપનીઓના Advanced AI Models અને AI Agentsના ઉપયોગથી દૂર રહેવા માટે પણ સૂચના આપવામાં આવી શકે છે.

Defence અને Aerospaceમાં જોવા મળશે સ્વદેશી AIનો ઉપયોગ

સરકારની નવી રણનીતિમાં સૌથી વધુ ધ્યાન દેશની સુરક્ષા સાથે જોડાયેલા ક્ષેત્રો પર આપવામાં આવી રહ્યું છે. Defence અને Aerospace જેવા ક્ષેત્રોમાં સંવેદનશીલ માહિતીનો ઉપયોગ થતો હોવાથી ત્યાં વિદેશી AI પ્લેટફોર્મના ઉપયોગને લઈને સુરક્ષાની ચિંતાઓ રહે છે.

આ માટે ભારતીય વિભાગો પોતાના Secure AI Systems વિકસાવી રહ્યા છે. તેમાં ખાસ કરીને બે ટેક્નોલોજી મહત્વપૂર્ણ છે.

1. Air-Gapped AI System: આ પ્રકારની AI સિસ્ટમને ઇન્ટરનેટ અને બહારના નેટવર્કથી સંપૂર્ણપણે અલગ રાખી શકાય છે. પરિણામે સંવેદનશીલ સરકારી ડેટાને બાહ્ય નેટવર્ક સાથે જોડવાની જરૂર રહેતી નથી.

2. Edge AI Technology: આ ટેક્નોલોજીમાં ડેટાની પ્રક્રિયા સીધી ડિવાઇસ અથવા લોકલ કમ્પ્યુટિંગ સિસ્ટમ પર થાય છે. તેના કારણે દરેક કામ માટે Cloud Server અથવા ઇન્ટરનેટ પર નિર્ભર રહેવું પડતું નથી.

આવી ટેક્નોલોજીનો ઉપયોગ સુરક્ષા, ઔદ્યોગિક ઓપરેશન અને સંવેદનશીલ સરકારી કામગીરીમાં થઈ શકે છે. સરકાર હવે IndiaAI Mission હેઠળ વિકસાવવામાં આવેલા સ્વદેશી મોડલને આવી સિસ્ટમમાં સામેલ કરવાની શક્યતાઓ તપાસી રહી છે.

શું છે IndiaAI Mission? સરકાર ખર્ચશે ₹10,372 કરોડ

ભારતને AI ક્ષેત્રમાં વૈશ્વિક સ્તરે મજબૂત બનાવવા માટે કેન્દ્ર સરકારે માર્ચ 2024માં IndiaAI Missionને મંજૂરી આપી હતી. આ મિશન માટે પાંચ વર્ષ દરમિયાન કુલ ₹10,371.92 કરોડનું બજેટ નક્કી કરવામાં આવ્યું છે.

આ મિશનનો ઉદ્દેશ માત્ર ChatGPT જેવું AI Chatbot બનાવવાનો નથી, પરંતુ દેશમાં સંપૂર્ણ AI Ecosystem તૈયાર કરવાનો છે.

IndiaAI Mission હેઠળ મુખ્યત્વે સાત ક્ષેત્રો પર કામ કરવામાં આવી રહ્યું છે:

IndiaAI Compute: AI મોડલ વિકસાવવા માટે શક્તિશાળી GPU અને Computing Infrastructure ઉપલબ્ધ કરાવવું.
IndiaAI Innovation Centre: ભારતીય Large Language Models અને Foundation Models તૈયાર કરવાં.
AIKosh: AI મોડલની ટ્રેનિંગ માટે જરૂરી ડેટાસેટ અને ડેટા પ્લેટફોર્મ વિકસાવવું.
AI Application Development: હેલ્થકેર, ખેતી, શિક્ષણ અને સરકારી સેવાઓ માટે AI એપ્લિકેશન બનાવવી.
IndiaAI FutureSkills: યુવાનો અને વિદ્યાર્થીઓને AI સંબંધિત તાલીમ આપવી.
Startup Financing: AI ક્ષેત્રમાં કામ કરતી ભારતીય સ્ટાર્ટઅપ્સને નાણાકીય સહાય આપવી.
Safe & Trusted AI: AIનો સુરક્ષિત, જવાબદાર અને વિશ્વસનીય ઉપયોગ સુનિશ્ચિત કરવો.

સરકારના ફેબ્રુઆરી 2026ના આંકડા અનુસાર, આ મિશન હેઠળ 38,000થી વધુ GPU ઉપલબ્ધ કરાવવામાં આવ્યા હતા. આ ઉપરાંત 12 સંસ્થાઓ અને કન્સોર્ટિયમને સ્વદેશી Foundation Models વિકસાવવા માટે પસંદ કરવામાં આવ્યા હતા.

12 ભારતીય કંપનીઓ બનાવી રહી છે પોતાના AI મોડલ

IndiaAI Mission હેઠળ 12 ભારતીય સ્ટાર્ટઅપ્સ, કંપનીઓ અને સંસ્થાઓને સ્વદેશી Foundation Models વિકસાવવાની જવાબદારી સોંપવામાં આવી છે.

આ યાદીમાં Sarvam AI, BharatGen, Soket AI, Gnani AI, Gan AI, Avataar AI, Fractal Analytics, Tech Mahindra Maker’s Lab, Zenteiq, GenLoop, Intellihealth અને Shodh AIનો સમાવેશ થાય છે.

આ સંસ્થાઓ સામાન્ય ઉપયોગ માટે Large Language Models (LLMs) અને ખાસ ક્ષેત્રોની જરૂરિયાતો માટે Small Language Models (SLMs) વિકસાવી રહી છે.

સરકારના જણાવ્યા અનુસાર, કુલ 20 સ્વદેશી મોડલ પ્રસ્તાવોને સહાય માટે પસંદ કરવામાં આવ્યા છે. તેમાં 12 LLMs અને 8 SLMsનો સમાવેશ થાય છે.

Sarvam AIથી BharatGen સુધી, કયા દેશી AI મોડલ ચર્ચામાં છે?

ભારતીય AI ક્ષેત્રમાં કેટલીક કંપનીઓએ પોતાના મોડલ રજૂ કરીને પહેલેથી જ ધ્યાન ખેંચ્યું છે.

Sarvam AI: ભારતીય ભાષાઓને ધ્યાનમાં રાખીને AI મોડલ વિકસાવતી આ કંપનીએ Sarvam 30B અને Sarvam 105B જેવા મોડલ રજૂ કર્યા છે. તેનો ઉદ્દેશ ભારતીય ભાષાઓમાં AIનો ઉપયોગ વધુ સરળ બનાવવાનો છે.

BharatGen: IIT Bombayના નેતૃત્વ હેઠળ વિકસાવવામાં આવેલ BharatGen ભારતીય ભાષાઓ અને વિવિધ ક્ષેત્રોની જરૂરિયાતોને ધ્યાનમાં રાખીને Multilingual Foundation Models તૈયાર કરી રહ્યું છે.

Soket AI: આ કંપનીએ EKA-1 Foundation Model રજૂ કર્યું છે. આ મોડલમાં 26.3 અબજ Parameters છે અને તેને લગભગ 7.5 ટ્રિલિયન Tokens પર ટ્રેન કરવામાં આવ્યું છે. તેમાં ભારતની બંધારણની આઠમી અનુસૂચિમાં સમાવિષ્ટ 22 ભાષાઓ ઉપરાંત અંગ્રેજી માટે પણ ક્ષમતા વિકસાવવામાં આવી છે. કંપનીએ તેને Mathematics, Coding, Reasoning અને AI Agents જેવા ઉપયોગો માટે તૈયાર કર્યું છે.

ZenteiQ: કંપનીએ Dhīr 2B અને Dhīr 5B મોડલ રજૂ કર્યા છે. આ મોડલ Offline AI અને Document-based Automation જેવી સુવિધાઓ માટે ઉપયોગી બની શકે છે.

Gnani AI: આ કંપની Speech-to-Speech AI Technology પર કામ કરી રહી છે, જેના દ્વારા માણસ અવાજથી AI સાથે વાતચીત કરી શકે છે અને જવાબ પણ અવાજમાં મેળવી શકે છે.

આ ઉપરાંત Avataar AIનું Video Generation Model પણ IndiaAI Mission હેઠળ નોંધપાત્ર વિકાસ તરીકે સામે આવ્યું છે.

ChatGPT અને Gemini કરતાં કેટલું શક્તિશાળી હશે દેશી AI?

આ સવાલ અત્યારે સૌથી વધુ ચર્ચામાં છે. સરકારી અધિકારીના હવાલાથી આવેલા અહેવાલમાં દાવો કરવામાં આવ્યો છે કે ભારતનાં કેટલાક સ્વદેશી AI મોડલ વિશ્વના અગ્રણી Frontier AI Modelsની ક્ષમતાના લગભગ 80 ટકા સુધી પહોંચ્યા છે.

જોકે આ આંકડાને તમામ AI મોડલ માટે લાગુ પડતો અથવા સ્વતંત્ર રીતે સાબિત થયેલો Benchmark માનવો યોગ્ય નથી. AIની ક્ષમતા અલગ-અલગ કામ પ્રમાણે બદલાય છે.

ઉદાહરણ તરીકે, કોઈ મોડલ ભારતીય ભાષાઓમાં સારું પ્રદર્શન કરી શકે છે, જ્યારે બીજું મોડલ Coding, Mathematics, Reasoning અથવા Image Generationમાં વધુ સક્ષમ હોઈ શકે છે.

તેથી ChatGPT અને Gemini સાથેની વાસ્તવિક સરખામણી માટે Language Understanding, Accuracy, Reasoning, Coding, Multilingual Support અને Security જેવા માપદંડો પર પરીક્ષણ જરૂરી રહેશે.

AIKosh અને GPU Infrastructureથી મળશે નવી તાકાત

ભારતની આ યોજનામાં માત્ર AI મોડલ બનાવવાની જ નહીં, પરંતુ તેને વિકસાવવા માટે જરૂરી માળખું તૈયાર કરવાની પણ તૈયારી છે.

AIKosh નામનું IndiaAI Datasets Platform ડેવલપર્સ અને સંશોધકોને વિવિધ ક્ષેત્રોના ડેટાસેટ અને AI Resources ઉપલબ્ધ કરાવવામાં મદદ કરે છે.

બીજી તરફ, IndiaAI Compute હેઠળ ભારતીય સ્ટાર્ટઅપ્સ અને સંશોધકોને સબસિડીવાળા દરે High-End GPU Computing ઉપલબ્ધ કરાવવામાં આવી રહી છે.

સરકારના 2026ના અપડેટ્સ અનુસાર, 38,000થી વધુ GPU આ માળખા હેઠળ ઉપલબ્ધ કરાવવામાં આવ્યા છે. તેનો લાભ AI Startups, Academic Institutions અને Researchersને મળી શકે છે.

આ સુવિધાથી નાની ભારતીય કંપનીઓને પણ મોટા AI મોડલ વિકસાવવા માટે જરૂરી Computing Power મેળવવામાં મદદ મળશે.

સામાન્ય લોકોને શું ફાયદો થશે?

ભારતમાં સ્વદેશી AI મોડલનો વિકાસ માત્ર સરકાર કે મોટી કંપનીઓ પૂરતો મર્યાદિત નથી. તેની અસર સામાન્ય લોકોના જીવનમાં પણ જોવા મળી શકે છે.

ગુજરાતી સહિત ભારતીય ભાષાઓમાં AI: સ્થાનિક ભાષામાં સવાલ પૂછીને માહિતી મેળવવી અને સરકારી સેવાઓનો ઉપયોગ કરવો સરળ બની શકે છે.
ખેડૂતો માટે AI: ખેતી, હવામાન, પાકની બીમારીઓ અને સરકારી યોજનાઓ અંગે AI આધારિત માર્ગદર્શન ઉપલબ્ધ થઈ શકે છે.
શિક્ષણ ક્ષેત્રે ફાયદો: વિદ્યાર્થીઓને પોતાની ભાષામાં AI આધારિત શિક્ષણ અને અભ્યાસમાં મદદ મળી શકે છે.
સરકારી સેવાઓ: AI Agents દ્વારા સરકારી પ્રક્રિયાઓ અને નાગરિક સેવાઓ વધુ સરળ અને ઝડપી બની શકે છે.
રોજગારીની તકો: AI Engineering, Data Science, Machine Learning અને AI Research જેવા ક્ષેત્રોમાં નવી તકો ઊભી થઈ શકે છે.

ભારત માટે સ્વદેશી AI કેમ જરૂરી છે?

આજના સમયમાં Artificial Intelligence માત્ર ટેક્નોલોજી નથી, પરંતુ અર્થતંત્ર, રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા અને ડિજિટલ વિકાસનું મહત્વનું સાધન બની રહ્યું છે.

જો ભારત પોતાના AI Models, Computing Infrastructure અને Data Ecosystem વિકસાવવામાં સફળ થાય, તો દેશને વિદેશી ટેક્નોલોજી પરની નિર્ભરતા ઘટાડવામાં મદદ મળી શકે છે.

જોકે સ્વદેશી AI વિકસાવવા સાથે તેની ગુણવત્તા, વિશ્વસનીયતા, Data Privacy, Cybersecurity અને જવાબદારી પણ એટલી જ મહત્વપૂર્ણ રહેશે.

હાલમાં સરકારની નવી રણનીતિ પર કામ આગળ વધી રહ્યું છે. જો ભારતીય AI મોડલ સુરક્ષા અને કામગીરીના જરૂરી માપદંડો પર સફળ સાબિત થશે, તો આગામી સમયમાં Defence, Aerospace, સરકારી સેવાઓ અને અન્ય મહત્વપૂર્ણ ક્ષેત્રોમાં તેનો ઉપયોગ વધી શકે છે.

આથી હવે ભારતનું AI ક્ષેત્ર માત્ર ChatGPT અને Geminiના વિકલ્પો વિકસાવવા પૂરતું નથી, પરંતુ પોતાની સ્વતંત્ર AI ટેક્નોલોજી અને ઇકોસિસ્ટમ ઊભી કરવાની દિશામાં આગળ વધી રહ્યું છે.