નવી દિલ્હી: મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર (CEC) જ્ઞાનેશ કુમાર હાલ રાજકીય ચર્ચાના કેન્દ્રમાં છે. મતદાર યાદીની સ્પેશિયલ ઇન્ટેન્સિવ રિવિઝન (SIR) અને મતદાર નોંધણી માટેના ફોર્મ-6માં ફેરફારને લઈને વિપક્ષી ‘INDIA’ ગઠબંધન દ્વારા ચૂંટણી પંચ સામે વિરોધ પ્રદર્શન કરવામાં આવી રહ્યું છે. આ દરમિયાન CEC જ્ઞાનેશ કુમારની ભૂમિકા ઉપરાંત તેમનો પગાર, સરકારી સુવિધાઓ અને સંપત્તિ અંગે પણ ચર્ચા થઈ રહી છે.
મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનરનો મૂળ માસિક પગાર ₹2.50 લાખ છે. આ પગાર કેબિનેટ સચિવના પગારની સમકક્ષ છે. આ ઉપરાંત CECને વિવિધ સરકારી સુવિધાઓ અને ભથ્થાં પણ મળે છે.
જાણકારી અનુસાર, CECને ₹34,000નું માસિક ભથ્થું મળે છે. જોકે, મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર અને ચૂંટણી કમિશનરોએ આ ભથ્થા પર મળતી આવકવેરા મુક્તિનો સ્વેચ્છાએ લાભ ન લેવાનો નિર્ણય કર્યો હોવાનું જણાવાય છે.
મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર તરીકે જ્ઞાનેશ કુમારને પગાર ઉપરાંત અનેક સરકારી સુવિધાઓ મળે છે. તેમાં મુખ્યત્વે:
આ સુવિધાઓને કારણે CECનું કુલ વળતર માત્ર મૂળ પગાર પૂરતું મર્યાદિત રહેતું નથી.
CEC અને અન્ય ચૂંટણી કમિશનરોના પગાર અંગે 2023ના કાયદા બાદ મહત્વપૂર્ણ ફેરફાર થયો હતો. અગાઉ મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર અને ચૂંટણી કમિશનરોનો પગાર સુપ્રીમ કોર્ટના જજના પગાર સાથે જોડાયેલો હતો.
પરંતુ Chief Election Commissioner and Other Election Commissioners Act, 2023 હેઠળ CEC અને ચૂંટણી કમિશનરોનો પગાર કેબિનેટ સચિવના પગારની સમકક્ષ કરવામાં આવ્યો.
આ ફેરફાર બાદ CEC અને ચૂંટણી કમિશનરોના પગારની રચના અગાઉની વ્યવસ્થાથી અલગ થઈ છે.
જ્ઞાનેશ કુમાર 1988 બેચના કેરળ કેડરના IAS અધિકારી છે. તેઓ 2024માં ચૂંટણી કમિશનર બન્યા હતા અને ત્યારબાદ ફેબ્રુઆરી 2025માં ભારતના મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર તરીકે જવાબદારી સંભાળી હતી.
તેઓ કેન્દ્ર સરકારમાં અનેક મહત્વપૂર્ણ હોદ્દા પર રહી ચૂક્યા છે. 31 જાન્યુઆરી 2024ના રોજ તેઓ સહકાર મંત્રાલયના સચિવ પદેથી નિવૃત્ત થયા હતા. આ પહેલાં તેઓ સંસદીય કાર્ય મંત્રાલયમાં પણ સચિવ તરીકે સેવા આપી ચૂક્યા હતા.
ઓગસ્ટ 2019માં જમ્મુ-કાશ્મીરમાંથી કલમ 370ની જોગવાઈઓ હટાવવાની પ્રક્રિયા દરમિયાન જ્ઞાનેશ કુમાર ગૃહ મંત્રાલયના કાશ્મીર વિભાગમાં જોઈન્ટ સેક્રેટરી તરીકે કાર્યરત હતા.
ત્યારબાદ 2020માં તેઓ ગૃહ મંત્રાલયમાં એડિશનલ સેક્રેટરી તરીકે પણ કાર્યરત રહ્યા હતા. આ સમયગાળા દરમિયાન અયોધ્યા કેસમાં સુપ્રીમ કોર્ટના ચુકાદા બાદ સંબંધિત કામગીરી અને શ્રી રામ જન્મભૂમિ તીર્થ ક્ષેત્ર ટ્રસ્ટની રચના સાથે જોડાયેલી બાબતો પર પણ તેમણે કામ કર્યું હતું.
જ્ઞાનેશ કુમારનો જન્મ 27 જાન્યુઆરી 1964ના રોજ ઉત્તર પ્રદેશમાં થયો હતો. તેમણે IIT કાનપુરમાંથી સિવિલ એન્જિનિયરિંગમાં BTechની ડિગ્રી મેળવી છે. આ ઉપરાંત તેમણે અમેરિકાની હાર્વર્ડ યુનિવર્સિટીમાંથી ઇકોનોમિક્સમાં પોસ્ટ ગ્રેજ્યુએશન કર્યું હોવાનું જણાવાય છે.
તેમણે પોતાના લાંબા વહીવટી કરિયરમાં કેન્દ્ર અને રાજ્ય સરકારમાં વિવિધ મહત્વપૂર્ણ જવાબદારીઓ સંભાળી છે.
CEC જ્ઞાનેશ કુમારની કુલ નેટવર્થ અંગે કોઈ સત્તાવાર અને સંપૂર્ણ જાહેર આંકડો ઉપલબ્ધ નથી. તેમની સંપત્તિની વિગતોને લઈને RTI મારફતે માહિતી મેળવવાનો પ્રયાસ પણ ચર્ચામાં આવ્યો હતો.
TMCના પૂર્વ સાંસદ સાકેત ગોખલેએ જ્ઞાનેશ કુમારની સંપત્તિ અંગે માહિતી મેળવવા RTI અરજી કરી હતી. તેમણે 2015થી 2023 દરમિયાન IAS અધિકારી તરીકે જ્ઞાનેશ કુમારે જાહેર કરેલી અચળ સંપત્તિની વિગતો અંગે માહિતી માંગી હતી.
જોકે, ઉપલબ્ધ માહિતીના આધારે તેમની ચોક્કસ કુલ સંપત્તિ અથવા નેટવર્થનો વિશ્વસનીય આંકડો જાહેર રીતે નક્કી કરી શકાય તેમ નથી.
મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર તરીકે જ્ઞાનેશ કુમારનો મૂળ માસિક પગાર ₹2.50 લાખ છે. તેની સાથે ₹34,000નું ભથ્થું તથા સરકારી આવાસ, વાહન, સુરક્ષા, તબીબી સુવિધા સહિતના અનેક લાભ મળે છે.
જોકે, ₹2.50 લાખ પગારના આધારે જ તેમની કુલ માસિક આવક અથવા નેટવર્થ નક્કી કરવી યોગ્ય નથી, કારણ કે સરકારી સુવિધાઓનું મૂલ્ય અલગ રીતે ગણવામાં આવે છે અને તેમની વ્યક્તિગત સંપત્તિ અંગે સંપૂર્ણ જાહેર માહિતી ઉપલબ્ધ નથી.
નોંધ: જ્ઞાનેશ કુમારની નેટવર્થ અંગે કોઈ સત્તાવાર જાહેર આંકડો ઉપલબ્ધ ન હોવાથી લેખમાં અનુમાનિત સંપત્તિનો આંકડો આપવામાં આવ્યો નથી. પગાર અને સેવા સંબંધિત વિગતો ઉપલબ્ધ સરકારી કાયદા તથા જાહેર માહિતીના આધારે રજૂ કરવામાં આવી છે.